كرد روضه خواندن . آن وقتىكه مىگفت زنها ، خانمها اين بساط را روى كار آورده بودند كه چادرها را از سر شما بردارند ، در مجالس رقص و آواز شما را به كار وادارند چنان شورى از مرد و زن برمىخاست كه از هزار روضه و عاشورا شديدتر . مقالهء كوشش كوشش - « همسايه‌ها دشمن سعادت ايرانند شما چرا . همسايه‌هاى جنوبى و شمالى ما تا امروز نگذاشتند ايران بدبخت يك قدم به طرف اصلاحات بردارد . روس و انگليس نگذاشتند يك قائد توانا و مصلح نيرومند در اين سرزمين شربت حيات موفقيت بنوشد . هركس از اين ملت بعد از قرنى فلاكت و بدبختى جامعه قد مردانگى براى اصلاحات علم كرد روس و انگليس به انواع دسايس و نيرنگ موفقيت او را شكسته و هر نقشه كه براى اصلاحات طرح شد روس و انگليس با دودهء سياه جهالت و لجاج عناصر سهل القبول صفحهء كتاب اصلاح او را سياه كردند . همان روزى كه فرانسه و آلمان از نردبان افكار عاليهء شاخصين و قائدين لايق خود به عرش ارتقاء بالا مىرفتند و ايران هم يك نردبان محكم و متينى مثل عزم آهنين و فكر رزين ميرزا تقى خان امير كبير براى خود فراهم كرد و مىرفت كه به قصر سيادت و عزت بالا برود روس و انگليس با دست جهال و عوام و عناوين تكفير و تفسيق آن سلّم محكم را از زير پاى ملت كشيدند و به حضيض تدنى سرنگونش كردند . باز هروقت يك قوى الارادهء نيرومندى از پس پرده و اندرون تودهء ملت بيرون آمد و خواست ملت را از نكبت و فلاكت نجات بدهد روس و انگليس با همان دستهاى ذلت‌ساز گريبان او را گرفته و از سرير موفقيت سرازيرش كردند . اگر چند سالى سردار سپه توانست شاهراه سعادت و فلاح را براى ملت پاك نمايد براى اين بود كه روس و انگليس از هم دور بودند . روسيه به خود مشغول و انگليس از روس مىهراسيد و هردو از قوت و قدرت ايران استفاده مىكردند . اما آن روزى كه آژانس مسكو و رويتر لندن خبر نزديكى آنها را بهم داد از همان‌روز فضاى زندگانى سياسى ايران سنگ‌باران شد » . ( پايان مقالهء كوشش ) مقصود من تا اينجا بود . باقى خطاب به وكلاست و همان مطالبى كه « شفق سرخ » در كناره‌گيرى سردار سپه نوشته . « قانون » ، ايضا « شفق [ سرخ ] » ، « سياست » همه در اين باب كه مانع ترقى ايران اين دو دولت از اول بودند و من‌بعد هم خواهند بود مقالاتى نگاشته [ اند ] قريب به مضمون « كوشش » . پس . . . تا ديروز مىنوشتيد سلاطين قاجار ، شاهزادگان يغماگر ، وزراى خائن دزد مانع